Diagnoza cukrzycy typu 1 u dziecka to duże wyzwanie nie tylko dla rodziców, ale także dla przedszkola. Jak przygotować personel do opieki nad małym diabetykiem? Czy trzeba organizować specjalną dietę, przygotowywać osobne posiłki i wykluczać niektóre produkty? Jak radzić sobie z liczeniem węglowodanów, niezjedzonym obiadem, urodzinowym tortem czy przekąskami podczas spacerów i zajęć ruchowych?
Wbrew obawom, żywienie dziecka z cukrzycą nie musi oznaczać rewolucji w przedszkolnej kuchni. Kluczowe są odpowiednie przygotowanie personelu, współpraca z rodzicami oraz umiejętność określania porcji produktów zawierających węglowodany. Często wystarczy dokładna waga kuchenna, tabela wymienników węglowodanowych i kilka prostych rozwiązań organizacyjnych.
O tym, jak w praktyce zorganizować żywienie i codzienne aktywności przedszkolaka z cukrzycą, rozmawiamy z Grażyną Korzeniewską, dyplomowaną dietetyczką, od wielu lat związaną z Centrum Zdrowia Dziecka. Na pytania Piotra Utraty, ojca dwóch synów chorujących na cukrzycę typu 1, odpowiada, jak zadbać o bezpieczeństwo dziecka, nie wykluczając go z życia grupy.
Zapraszamy do obejrzenia rozmowy lub przeczytania jej pełnej transkrypcji poniżej (pod filmem). To praktyczny poradnik dla rodziców i pracowników przedszkoli, którzy chcą, aby dziecko z cukrzycą mogło bezpiecznie uczestniczyć w codziennym życiu swoich rówieśników.
Piotr Utrata: Jestem ojcem dwóch synów z cukrzycą typu 1. Jeden zachorował, gdy chodził już do szkoły, a drugi, gdy był jeszcze w przedszkolu.
Grażyna Korzeniewska: Jestem dyplomowaną dietetyczką. Od 26 lat pracuję w Centrum Zdrowia Dziecka.
P.U.: Do przedszkola ma dołączyć czteroletnie dziecko ze zdiagnozowaną cukrzycą typu 1. Placówka nie miała wcześniej takiego przypadku. Dziecko chce jeść posiłki razem z koleżankami i kolegami. Jak przygotować przedszkole na taką sytuację?
G.K.: Najważniejsze jest przeszkolenie personelu. To bardzo istotne, ponieważ niewiedza często powoduje, że pracownicy przedszkola po prostu się boją. Wydaje im się, że żywienie dziecka z cukrzycą jest bardzo skomplikowane i wymaga specjalnej diety.
Tymczasem dzieci z cukrzycą powinny odżywiać się zdrowo, zgodnie z zasadami piramidy zdrowego żywienia – tak jak każdy z nas. Nie ma produktów, których dziecko z cukrzycą bezwzględnie nie może jeść. Może korzystać z posiłków przygotowywanych w przedszkolu. Trzeba jedynie odpowiednio określić ilość niektórych składników, przede wszystkim tych zawierających węglowodany.
Dlatego rodzice powinni wcześniej otrzymać jadłospis przedszkola, najlepiej z tygodniowym wyprzedzeniem. Na jego podstawie określają gramaturę produktów, które trzeba odważyć przed podaniem dziecku. Następnie przekazują te informacje personelowi.
Przykładowo, jeżeli na śniadanie są kanapki z wędliną i warzywami oraz herbata z miodem, rodzice mogą wskazać, że herbata powinna być bez cukru, a porcja pieczywa ma ważyć na przykład 60 gramów. To właściwie wszystko. Dziecko dostaje taki sam posiłek jak pozostałe dzieci, ale z odpowiednio określoną ilością pieczywa.
P.U.: Czyli nie jest wymagana specjalna dieta ani wykluczanie określonych posiłków. Jak w takim razie podawać dziecku jedzenie? Co trzeba odważać i przeliczać?
G.K.: W przedszkolu mamy do czynienia z małymi dziećmi. Czterolatek raczej rzadko jada bardzo tłuste posiłki, takie jak pizza, kabanosy czy parówki. To ważne, ponieważ posiłki bogate w białko i tłuszcz mogą wymagać zastosowania tak zwanych bolusów przedłużonych, czyli odpowiedniego rozłożenia dawki insuliny w czasie.
U najmłodszych dzieci koncentrujemy się przede wszystkim na węglowodanach i wymiennikach węglowodanowych. Należą do nich między innymi owoce, produkty mleczne oraz produkty zawierające węglowodany złożone: pieczywo, kasze, ryż, makaron i ziemniaki. To właśnie ich ilość trzeba odpowiednio obliczyć.
Personel przedszkola nie musi samodzielnie ustalać, ile danego produktu powinno zjeść dziecko. Wystarczy, że rodzice wcześniej zaznaczą odpowiednie porcje w tygodniowym jadłospisie.
Dobrze byłoby również wyposażyć przedszkole w dokładną wagę kuchenną. Jeżeli placówka jej nie ma, rodzice mogą ją kupić i zostawić w kuchni lub innym miejscu, w którym przygotowuje się posiłki. Przy obiedzie wystarczy odważyć na przykład ziemniaki, kaszę, ryż czy makaron.
P.U.: Czyli zanim na talerzu pojawi się kotlet lub inne mięso, odważamy ziemniaki?
G.K.: Dokładnie tak.
P.U.: A jak poradzić sobie z zupami?
G.K.: To nieco trudniejsze i zależy między innymi od tego, czy przedszkole ma własną kuchnię, czy korzysta z cateringu.
W przypadku cateringu sprawa jest dość prosta. Wystarczy przekazać firmie cateringowej informację o liczbie wymienników węglowodanowych przypadających na porcję. Firma może wtedy odpowiednio przygotować i zapakować posiłki.
Jeśli natomiast zupę gotuje kucharka w przedszkolu, możemy zastosować prostą metodę. Przyjmijmy, że jedna porcja zupy ma zawierać jeden wymiennik węglowodanowy. W przypadku zupy ziemniaczanej wystarczy wyjąć z garnka same ziemniaki, odważyć 65 gramów, a następnie zalać je odpowiednią ilością wywaru. W ten sposób otrzymujemy porcję odpowiadającą jednemu wymiennikowi.
P.U.: A co z pomidorową z ryżem albo rosołem z makaronem?
G.K.: Rosół z makaronem jest bardzo prosty do przeliczenia, ponieważ makaron zazwyczaj gotuje się oddzielnie. W zależności od tego, ile wymienników ma otrzymać dziecko, odważamy odpowiednią porcję ugotowanego makaronu. Jeden wymiennik to około 45 gramów, a dwa – 90 gramów.
Pomocne są tabele wymienników węglowodanowych. Znajdziemy w nich produkty wraz z gramaturą odpowiadającą jednemu wymiennikowi. Przykładowo jeden wymiennik to 45 gramów ugotowanego makaronu lub 65 gramów ziemniaków.
Wystarczy postawić talerz na wadze, wyzerować ją, nałożyć odpowiednią ilość makaronu i zalać rosołem. Pomidorowa z ryżem jest trochę trudniejsza, ale można zastosować podobną metodę. Łyżką cedzakową nakładamy ryż, pozwalamy, by nadmiar wywaru spłynął, odważamy 45 gramów i zalewamy zupą.
P.U.: Jak zorganizować przedszkolną stołówkę, żeby personel mógł bez problemu przygotowywać posiłki dla dziecka z cukrzycą? Czy potrzebne są specjalne urządzenia?
G.K.: Wystarczy dokładna waga kuchenna. Nie polecam starszych wag szalkowych ze wskazówką, ponieważ nie są wystarczająco precyzyjne. Czasami trzeba przecież odważyć nawet 15 gramów paluszków. Najlepiej sprawdzi się zwykła waga elektroniczna z wyświetlaczem.
W mojej ocenie nie potrzeba niczego więcej. Rodzice mogą również przygotować dla dziecka zamienniki produktów o określonej liczbie wymienników węglowodanowych.
Może się zdarzyć, że dziecko nie zje zupy, która zawierała jeden wymiennik. W takiej sytuacji można podać mu przygotowany wcześniej zamiennik, na przykład 100 gramów jabłka. Warto mieć w przedszkolu kilka takich produktów. Mogą to być owoce lub trwałe przekąski, na przykład odważone porcje paluszków.
Podsumowując: dokładna waga, tabela wymienników węglowodanowych i przygotowane przez rodziców zamienniki w zupełności wystarczą. Nie trzeba organizować specjalnej kuchni.
P.U.: Co zrobić, gdy dziecko nie zje posiłku?
G.K.: Właśnie wtedy przydają się przygotowane wcześniej zamienniki. Korzystają z nich także dzieci w młodszych klasach szkoły podstawowej. Rodzice często pakują je do małych torebek lub pojemników, a wychowawca ma je pod ręką.
W przedszkolu pojawia się jednak dodatkowy problem: małe dzieci często są niejadkami. Dlatego warto wcześniej przeanalizować jadłospis i porozmawiać z dzieckiem. Można zapytać, czy zje zaplanowany na poniedziałek obiad. Dzieci mają swoje upodobania i dobrze wiedzą, że na przykład łazanek z kapustą na pewno nie zjedzą.
Jeśli rodzice wiedzą wcześniej, że dziecko nie zaakceptuje danego posiłku, mogą przygotować mu własny obiad. Nie jestem zwolenniczką sytuacji, w której co drugi posiłek zastępujemy dziecku paluszkami. Lepiej zadbać o pełnowartościowy zamiennik, oczywiście po uzgodnieniu tego z przedszkolem.
Dla dziecka nie musi to być żadna kara. Wręcz przeciwnie – może być zadowolone, że nie musi jeść nielubianej potrawy.
P.U.: Dzieci w przedszkolu nie tylko rysują i malują, ale również spacerują i uczestniczą w zajęciach ruchowych. Co można podać im jako przekąskę podczas aktywności fizycznej lub po niej, przed głównym posiłkiem?
G.K.: To bardzo ważne pytanie. Aktywność fizyczna może wpływać na poziom glukozy, dlatego trzeba być przygotowanym na sytuację, w której zacznie on spadać. Warto zawsze mieć pod ręką odpowiednią przekąskę.
Mogą to być na przykład produkty czekoladowe. Najlepiej sprawdzi się czekolada gorzka lub czekolada z orzechami. Oprócz cukru zawiera ona również białko i tłuszcz, które spowalniają wchłanianie węglowodanów. Dzięki temu nie dochodzi do tak gwałtownego wzrostu poziomu glukozy, a energia jest uwalniana bardziej stopniowo.
Unikamy natomiast słodyczy, które zawierają głównie cukier, takich jak żelki czy lizaki. Mogą one szybko podnieść poziom glukozy, ale efekt nie utrzymuje się długo. U starszych dzieci można również rozważyć niewielki batonik proteinowy, który zawiera więcej białka i może być przekąską w trakcie aktywności.
P.U.: A co zrobić, gdy poziom glukozy jest już zbyt niski? Wtedy podajemy glukozę, na przykład w tabletkach?
G.K.: Zdecydowanie tak. Glukoza w tabletkach wchłania się bardzo szybko, także przez błonę śluzową jamy ustnej. Dzięki temu reakcja następuje szybko.
Czekolada działa inaczej. Zawarte w niej białko i tłuszcz spowalniają wchłanianie węglowodanów. Nie podniesie więc poziomu glukozy tak szybko, jak potrzebujemy w przypadku hipoglikemii.
P.U.: Jak zorganizować sytuację, w której w przedszkolu obchodzone są urodziny? Co zrobić, gdy urodziny ma nasze dziecko, a co, gdy świętuje ktoś inny z grupy?
G.K.: Gdy urodziny obchodzi nasze dziecko, sprawa jest stosunkowo prosta, ponieważ sami decydujemy, co przyniesiemy do przedszkola. Możemy zaproponować zdrowszy poczęstunek i wcześniej zaplanować jego skład.
Trudniej jest wtedy, gdy urodziny obchodzi inne dziecko. Bardzo przestrzegam rodziców przed zabieraniem dziecka z przedszkola przed podaniem tortu lub poczęstunku. Nie róbmy tego. Dziecko z cukrzycą jest częścią grupy i powinno uczestniczyć we wszystkich uroczystościach.
Najważniejsza jest wcześniejsza rozmowa z wychowawcą. Poprośmy, aby informował nas z wyprzedzeniem, że następnego dnia ktoś będzie obchodził urodziny. Wówczas możemy przygotować się do sytuacji i pozwolić dziecku zjeść poczęstunek razem z innymi.
Warto również ustalić, co i w jakiej ilości dziecko zjadło. Wychowawca może na przykład przekazać rodzicom informację, że dziecko zjadło dwa cukierki. Dzięki temu można odpowiednio uwzględnić posiłek przy podawaniu insuliny.
Nie odbierajmy dzieci przed urodzinami. Pozwólmy im normalnie uczestniczyć w życiu grupy. Trzeba tylko odpowiednio wcześniej wszystko zaplanować.
P.U.: Czyli nie ma specjalnej diety ani produktów, które trzeba całkowicie wykluczyć. Dziecko może zjeść nawet tort, ale wymaga to wcześniejszego przygotowania?
G.K.: Tak. Trzeba wiedzieć, kiedy mniej więcej tort zostanie podany, i odpowiednio to zaplanować. Przedszkole samo ustala rytm dnia, więc można uzgodnić, że tort będzie na przykład zaraz po obiedzie albo podczas podwieczorku. Wszystko jest do ustalenia.
Mamy również aplikacje, w których można wpisać konkretny produkt – na przykład cukierek czy tort – oraz jego gramaturę. Aplikacja oblicza wtedy liczbę wymienników węglowodanowych, a także białkowo-tłuszczowych.
Jeżeli pracownicy przedszkola dobrze radzą sobie z takimi rozwiązaniami technologicznymi, mogą korzystać z nich nawet bez konieczności każdorazowego kontaktu z rodzicami. Nie powinno być więc problemu z podaniem dziecku tortu czy cukierków.
Jeszcze raz podkreślę: nie zabierajmy dzieci z przedszkola przed urodzinami. Powinny normalnie uczestniczyć we wszystkich zajęciach i uroczystościach.
P.U.: Świętujmy więc razem z innymi, ale wcześniej się przygotujmy, przeliczmy porcje i skontaktujmy się z rodzicami. Z jakich materiałów i narzędzi, poza tabelami wymienników węglowodanowych, można korzystać, aby sprawdzić zawartość węglowodanów w produktach?
G.K.: Podstawą są tabele wymienników węglowodanowych. Są one przekazywane rodzicom w ośrodkach pediatrycznych podczas diagnozowania cukrzycy i na ich podstawie prowadzona jest edukacja.
Wspomniałam już o wadze. Dostępne są również modele, które nie tylko ważą produkt, ale po wprowadzeniu przypisanego mu kodu podają zawartość węglowodanów, białka i tłuszczu. Mogą także wyliczać wymienniki węglowodanowe oraz białkowo-tłuszczowe.
Przydatne są również aplikacje mobilne. Ja najczęściej korzystałam z aplikacji VitaScale, przeznaczonej dla osób z cukrzycą. Pozwala ona obliczać wymienniki węglowodanowe i białkowo-tłuszczowe.
Dużą zaletą jest możliwość zeskanowania kodu kreskowego produktu. Jeśli nie ma go w bazie aplikacji, można zeskanować opakowanie i zapisać zawarte na nim wartości odżywcze. Dzięki temu dane będą dostępne przy kolejnych posiłkach.
To szczególnie przydatne u starszych dzieci. Kiedy idą z kolegami na pizzę lub jedzenie na mieście, mogą szybko sprawdzić, ile wymienników węglowodanowych i białkowo-tłuszczowych zawiera wybrany posiłek.
